NIE ZNAM JESZCZE ZASAD TEJ SZKOŁY.
O tym, że regulamin można przeczytać. Niepisanych zasad trzeba się dopiero nauczyć.
Po raz kolejny wracam myślami do rozmów z gabinetu, tych obecnych i tych z przeszłości. Nic się za bardzo w nich nie zmienia. Rok w rok to samo. Niby inni rodzice, a treści te same.
Wrzesień przynosi rodzicom wiele pytań. Szczególnie wtedy, gdy ich nastolatek rozpoczął naukę w nowej szkole (skończył szkołę podstawową i rozpoczął szkołę średnią). Nowe miejsce, nowi nauczyciele, nowa klasa. I bardzo często jedno zdanie powtarza się w różnych wersjach: „On / Ona przecież chce sobie poradzić. Tylko nie wie, jak”. I właśnie to „nie wie, jak” zatrzymuje mnie na dłużej.
Nauczyciel wchodzi do nowej klasy z wiedzą o szkole. Zna regulamin. Zna plan lekcji. Wie, jakie są wymagania. Wie, do kogo można się zwrócić w określonej sprawie. Nastolatek dopiero zaczyna poznawać ten świat, który na razie jest obcy, a więc i niebezpieczny. I nie chodzi wyłącznie o salę numer 24, plan lekcji czy miejsce, w którym znajduje się sekretariat, sala gimnastyczna, czy toalety.
Chodzi o zasady, których nigdzie nie zapisano. Kiedy właściwie można się odezwać? Dla większości uczniów odpowiedź wydaje się oczywista. Ale czy rzeczywiście dla wszystkich? Czy można przerwać nauczycielowi i dorzucić swoją dygresję? Czy trzeba podnieść rękę? A jeśli nauczyciel powiedział: „Czy ktoś ma jakieś pytania?”, to naprawdę można powiedzieć, że się czegoś nie rozumie? A jeśli wszyscy milczą? A jeśli pytanie wydaje się „głupie”?
Nastolatek w spektrum może nie odczytać tych sytuacji intuicyjnie. Może potrzebować jasnej informacji. Nie dlatego, że nie szanuje zasad. Może właśnie dlatego, że bardzo chce ich przestrzegać. Do kogo podejść, kiedy potrzebuję pomocy? To kolejne pytanie, którego nie znajdziemy w szkolnym regulaminie. Uczeń wie, że czegoś nie rozumie. Wie, że jest mu trudno. Wie, że dzieje się coś, z czym nie potrafi sobie poradzić. Ale jeszcze nie wie, do kogo właściwie może pójść. Do nauczyciela? Wychowawcy? Pedagoga? Psychologa? A może powinien sam sobie poradzić?
Dorosły może pomyśleć: „Przecież wystarczy zapytać”. Tylko że właśnie zapytanie może być dla niektórych nastolatków ogromnym wyzwaniem społecznym. Trzeba podejść. Nawiązać kontakt. Zacząć rozmowę. Wyjaśnić problem. Odpowiednio dobrać słowa. Znieść możliwość odmowy albo niezrozumienia. To, co dla nas jest jednym prostym działaniem, może składać się z wielu trudnych kroków.
Drodzy Nauczyciele uwierzcie mi, czasami warto nie czekać, aż uczeń poprosi. Sama od prawie 20 lat prowadzę szkołę. Moi uczniowie, mimo że pełnię funkcję dyrektora szkoły, wiedzą że zawsze mogą do mnie przyjść „pogadać”, absolutnie na każdy temat. Ja jestem dla nich i nieustannie im o tym przypominam. Naprawdę warto powiedzieć: „Jeżeli czegoś nie rozumiesz, możesz przyjść do mnie po lekcji”. Jeszcze lepiej: „Jeśli trudno ci będzie poprosić o pomoc przy całej klasie, możemy ustalić inny sposób”. To niewielka zmiana.
A dla młodego człowieka może oznaczać ogromną różnicę. A co oznacza ton nauczyciela? To temat, o którym mówi się zdecydowanie za mało. Nauczyciel może powiedzieć: „Naprawdę jeszcze tego nie rozumiesz?”. Dla jednego ucznia będzie to zwykłe zdziwienie. Dla innego może zabrzmieć jak krytyka, zawstydzenie albo komunikat: „Zawiodłem. Jestem gorszy”. Ton głosu, mimika, ironia, żart, niedopowiedzenie — świat społeczny jest pełen komunikatów, których nie zapisano słowami.
I tutaj nauczyciel może stać się dla ucznia kimś niezwykle ważnym. Nie poprzez traktowanie go ulgowo. Poprzez czytelność. Jasny komunikat. Konkretne oczekiwanie. Informację zwrotną bez upokarzania. Zamiast: „Ile razy mam ci to tłumaczyć?”, można powiedzieć: „Widzę, że nadal jest z tym trudność. Spróbujmy jeszcze raz, innym sposobem”. To nadal jest wymaganie, ale nie niesie ze sobą komunikatu: „z tobą jest coś nie tak”.

Czy można powiedzieć: „Nie rozumiem”?. Oczywiście. Tylko ilu nastolatków naprawdę ma poczucie, że wolno im to powiedzieć? Niektórzy przez lata nauczyli się, że przyznanie się do niewiedzy oznacza wstyd. Pytanie oznacza słabość. Trzeba obserwować innych i robić to samo. Lepiej przemilczeć problem, niż narazić się na komentarz. I wtedy pojawia się paradoks. Dorosły oczekuje samodzielności, ale nie zawsze uczy, jak z tej samodzielności korzystać.
Mówimy: „Powinien sam poprosić o pomoc”. Ale czy pokazaliśmy mu, jak to zrobić? „Powinien wiedzieć, czego się od niego oczekuje”. Czy powiedzieliśmy mu to jasno? „Powinien radzić sobie w grupie”. Czy ktoś nauczył go, jak rozpocząć rozmowę, jak dołączyć do grupy, jak powiedzieć „nie”, jak zareagować na żart albo jak poprosić o wyjaśnienie?
Samodzielność nie rodzi się z oczekiwania. Samodzielność buduje się poprzez doświadczenie, instrukcję, ćwiczenie i bezpieczne próby. I właśnie dlatego chciałabym skierować dziś szczególną uwagę do nauczycieli. Kiedy pojawia się w klasie nowy uczeń w spektrum autyzmu, nie zaczynajmy od pytania: „Co z nim jest nie tak?”. Zacznijmy od: „Czego on jeszcze nie wie o naszej szkole?”. Może nie zna zasad przerw. Może nie wie, gdzie może pobyć w ciszy. Może nie rozumie, kiedy nauczyciel żartuje. Może nie wie, czy wolno mu poprosić o powtórzenie polecenia. Może nie zna sposobu rozwiązywania konfliktów. Może nie wie, jak zgłosić, że jest przeciążony. Może nie wie, że nauczyciel nie będzie zły, jeśli powie: „Nie rozumiem”.
I właśnie wtedy rola nauczyciela przestaje ograniczać się do przekazywania wiedzy. Staje się również przewodnikiem po świecie, którego zasad uczeń dopiero się uczy. Nie oznacza to pobłażania. Nie oznacza rezygnacji z wymagań. Nie oznacza tworzenia świata bez zasad. Wręcz przeciwnie. Jasne zasady mogą dawać bezpieczeństwo. Tylko trzeba pamiętać, że regulamin to nie wszystko. Szkoła ma również swój język, rytuały, zwyczaje i niepisane reguły społeczne. Większość uczniów przyswaja je niemal niezauważalnie. Nie każdy. I jeśli chcemy, żeby nastolatek był samodzielny, najpierw musimy pomóc mu zrozumieć przestrzeń, w której tej samodzielności od niego oczekujemy.
Właśnie o takich rzeczach myślę, kiedy wracam do mojej książki „Mam skrzydła, ale naucz mnie latać”. Piszę w niej, że przyszłość młodego człowieka nie zależy wyłącznie od tego, ile informacji zapamięta i jakie oceny otrzyma. Będzie zależała również od tego, czy nauczy się rozumieć siebie, komunikować swoje potrzeby, budować relacje, szukać pomocy i wchodzić w świat dorosłych bez przekonania, że wszystko musi zrobić sam. A żeby mógł się tego nauczyć, ktoś musi mu wcześniej pokazać drogę. Nie możemy wymagać znajomości mapy od człowieka, któremu nigdy jej nie daliśmy.
Dlatego, nauczycielu, kiedy we wrześniu patrzysz na swojego nowego ucznia, pamiętaj: Być może Ty znasz już wszystkie zasady tej szkoły. On jeszcze nie. Być może wiesz, kiedy można się odezwać. On dopiero się tego uczy. Być może doskonale wiesz, gdzie szukać pomocy. On może jeszcze nie wiedzieć, że ma prawo jej potrzebować. I może właśnie Twoja spokojna, konkretna obecność sprawi, że po kilku tygodniach przestanie patrzeć na szkolny świat jak na labirynt. Nie dlatego, że nagle „nauczył się być jak wszyscy”. Tylko dlatego, że ktoś pomógł mu zrozumieć zasady gry, której wcześniej nikt mu nie wyjaśnił.
„Nie wymagajmy od nastolatka, by znał zasady świata, których nikt nigdy nie nauczył go czytać” – Magdalena Kosiń.
